De netwerkorganisatie Living Lab Schouwen-Duiveland bestaat uit Gemeente Schouwen-Duiveland, Waterschap Scheldestromen, Provincie Zeeland, Erasmus Universiteit/ERBS/GovernEUR, Delta Platform - Centre of Expertise Water & Climate, HZ University of Applied Sciences, HAS Hogeschool, Scalda, Pontes Pieter Zeeman. Samen zoeken we oplossingen voor maatschappelijke vraagstukken op gebied van water, voedsel, onderwijs en bestuur.

In projecten brengen we samen met kennisinstellingen al experimenterend de opgedane kennis in de regio in praktijk. We doen dit door samen te werken met onderwijsinstellingen, ondernemers, overheden, onderzoeksinstituten en inwoners. Zo zijn Agrarisch Schouwen-Duiveland, ZLTO, Aquacultuur- en wierenteeltondernemers, NIOZ, WMR, Deltares, Acacia Water en KWR Water ook betrokken. Het Living Lab brengt leerlingen en studenten in contact met Schouwen-Duiveland en de daar gevestigde ondernemers. Het doel van het Living Lab is werken aan innovatieve oplossingen in de praktijk en deze te testen, op weg naar een circulaire economie in Schouwen-Duiveland. Innovatieve oplossingen die gevonden worden op Schouwen-Duiveland kunnen ook perspectief bieden voor andere kustgebieden, overheden en onderwijsinstellingen.

Ambities

  • Zoeken naar het vergroten van de zoetwaterbeschikbaarheid en innovaties voor een duurzame watervoorziening, antwoorden vinden op verdroging en verzilting van landbouwgronden door alternatieve zoete, zoute en zilte teelten op het land;
  • Ecologisch verantwoorde zeewier- en buitendijkse voedselproductie in de Oosterschelde en de Grevelingen ontwikkelen die ook meerwaarde voor de waterveiligheid en recreatie biedt;
  • Nieuwe werkwijzen voor verbindend besturen ontwikkelen en testen (o.a. impulsen voor een snellere en gedragen besluitvorming door overheden);
  • Schouwen-Duiveland als innovatief eiland voor een veerkrachtige en adaptieve delta ontwikkelen.

Onderzoeksthema’s

  • zoete, zoute, zilte teelten en zoetwatervoorziening voor de landbouw op ’t land;
  • buitendijkse voedselproductie (waaronder zeewier- en algenteelten) in het water;
  • verbindend besturen, bestuurlijke vernieuwing en verbinding;
  • onderwijsvernieuwing, verbinding onderling en praktijkgericht onderwijs.

Lokaal Het Zout

Met lokaal Het Zout (Pieter Zeeman) wordt een brug geslagen tussen het voortgezet en hoger onderwijs. Hier kunnen partijen uit het Living Lab samenwerken aan duurzame innovatie en aan de vernieuwing van het onderwijs op Schouwen-Duiveland. Technasiumleerlingen kunnen hier met concrete opdrachten aan de slag. Maar ook hbo-studenten die binnen het Living Lab aan de slag zijn, kunnen het lokaal gebruiken voor hun onderzoek.

Living Lab is concreet aan de slag

In het innovatienetwerk Living Lab Schouwen Duiveland werken de partners en stakeholders sinds 2018 samen aan het ontwikkelen en testen van concrete oplossingen voor de opgaven waarvoor Schouwen-Duiveland voor staat. We richten ons in eerste instantie op twee urgente vraagstukken.

A. De duurzame zoetwatervoorziening voor een toekomstbestendige land- en tuinbouw
Schouwen-Duiveland is voor zoet water voor de landbouw geheel afhankelijk van regenwater en het beschikbare zoet water in de ondergrond. Het diepe grondwater is zout. Omdat Schouwen Duiveland vrijwel geheel is omgeven door zout water en niet verbonden is met het zoetwaterhoofdsysteem is het niet mogelijk om in droge perioden zoet water aan te voeren en sloten door te spoelen. Hierdoor dreigt verzilting van het ondiepe grond- en oppervlaktewater. De extreem droge zomer van 2018 heeft laten zien dat Schouwen Duiveland al kwetsbaar is voor droogte en klimaatverandering. De uitdaging waar Schouwen-Duiveland, het waterschap Scheldestromen, de landbouworganisaties en individuele ondernemers en kennispartijen voor staan is om een lange termijn aanpak te ontwikkelen voor een duurzame en vitale landbouw onder een veranderend klimaat. Schouwen-Duiveland heeft een regenwateroverschot in de winterperiode. Een groot deel van het overtollig regenwater wordt echter nog te weinig benut om de zoetwatervoorraad aan te vullen en wordt afgevoerd naar zee. De uitdaging is dan ook om de zoetwaterbeschikbaarheid te vergroten door overtollig regenwater langer vast te houden op het eiland en het beschikbare water slimmer te benutten.

We zetten via die lijnen in op een 'lange termijn adaptieve strategie' voor zoetwatervoorziening:

Het thema duurzame zoetwatervoorziening van het Living Lab is in 2019 als Broedplaats Zoetwater Schouwen-Duiveland onderdeel geworden van het Gebiedsplan Vitaal Platteland Zuidwestelijke Delta van het Interbestuurlijk Programma (https://www.werkplaatsvitaalplatteland.nl/ ) en wordt financieel gesteund door het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedsel, provincie Zeeland, Waterschap Scheldestromen en Gemeente Schouwen-Duiveland.
Binnen de Broedplaats is gekozen voor een programmatische aanpak. Tot en met 2023 wordt er binnen deze broedplaats aan verschillende projecten gewerkt:

  • Begeleiding door bodem- en watercoaches, begeleid door de ZLTO.
  • Traject m.b.t. het opschalen van de innovatie gericht op zoet wateropslag in de ondergrond, een samenwerking van Acaciawater, Deltares, KWR, Agrarisch Schouwen-Duiveland en Gemeente.
  • ontwikkelen van drie verschillende gebieden (fieldlabs). De focus is gericht op deopgave voor een duurzaam zoetwatersysteem voor de landbouw maar staat niet los van de andere opgaven waar de landbouw voor staat. Gekozen is voor een integrale aanpak.
  • Investeringsvouchers ten behoeve van fysieke maatregelen zowel op bedrijfs- en gebiedsniveau.
  • Kennis ophalen, ontwikkelen en delen via de Zoetwater Academie van HZ University of Applied Sciences.
  • Taskforce Governance van GovernEUR, experts geven advies op het gebied van nieuwe manieren van samenwerken en geven oplossingen voor bestuurlijke en beleidsmatige belemmeringen gedurende het proces.

De onderdelen Zoetwater Academie en Taskforce Governance zijn faciliterend aan de werkzaamheden in de broedplaats. Samen met de onderwijspartners, HZ University of Applied Sciences, HAS Hogeschool en Erasmus Universiteit wordt de verbinding gelegd met studentenopdrachten en –onderzoek.

B. Ecologisch verantwoorde zoute voedselproductie in de Oosterschelde en Grevelingen
De uitdaging is hoe we de zoute voedselproductie vergroten in een kwetsbaar ecosysteem. De Oosterschelde en de Grevelingen zijn belangrijke leveranciers van zeevoedsel, met name schaal- en schelpdieren, vis en kreeften. Om een economisch rendabele bedrijfsvoering te kunnen waarborgen zoekt de sector mogelijkheden om de zoute voedselproductie te vergroten. Het probleem is dat het uitbreiden van de zilte voedselproductie op gespannen voet kan staan met andere functies als de oester- en mosselteelt, de kokkel- en kreeftenvisserij en de visvangst, recreatie- en beroepsvaart, de waterveiligheid en het recreatief gebruik van het water (kitesurfen, zeilen, duiken). Ook de gemeente Schouwen-Duiveland en de Provincie Zeeland hebben als ambitie om de watergebonden economie (recreatie, visserij en voedselproductie) verder te versterken. De gemeente wil hiervoor samen met de belangrijkste stakeholders een visie en uitvoeringsprogramma ontwikkelen waarbij rekening wordt gehouden met alle belangen en de beschermingsstatus van de Grevelingen, Oosterschelde en Voordelta in het kader van Natura 2000.

Het Living Lab Schouwen-Duiveland onderzoekt op welke manier economisch en ecologisch gezond functionerende zeewier-, schaal- en schelpdierkweek kan worden ontwikkeld die zo min mogelijk schade of zelfs kansen creëert voor natuur, recreatie, ruimtelijke kwaliteit en waterveiligheid. Hierbij wordt tegelijkertijd rekening gehouden met de belangen van waterveiligheid, de watersport, recreatie en de beroepsvaart. Hiervoor ontwikkelt en test het Living Lab innovaties voor rendabele zoute voedselproductie met meerwaarde voor natuur, recreatie en waterveiligheid in de Oosterschelde en Grevelingen. Welke concrete onderzoeksvragen of uitdagingen hebben een duidelijk belang voor Schouwen-Duiveland en kunnen van toegevoegde waarde zijn voor het Living Lab Schouwen-Duiveland, aanvullend op de al bestaande netwerken? Het belang van de gemeente (en ook van de provincie) is het stimuleren van bedrijvigheid, aantrekken en stimuleren van innovatieve (ecologisch duurzame) ondernemers in de aquacultuur sector, zowel binnendijks als buitendijks. Binnen het Living Lab zetten we daar twee routes voor in:

  • Het verder stimuleren van innovatieve, ecologisch duurzame productiewijzen in het buitenwater van de Oosterschelde en Grevelingen. Wageningen Universiteit heeft in 2010 onderzoek verricht naar mogelijkheden voor grootschalige zeewierteelt in de Zuidwestelijke Delta (https://www.wur.nl/nl/Dossiers/dossier/Dossier-Zeewier.htm). Onder begeleiding van Jouke Heringa, lector aquatische ecotechnologie is in 2018 en 2019 door studenten van de Delta Academy onderzoek gedaan naar geschikte locaties in de Oosterschelde voor zeewierteelt in de Zuidwestelijke Delta en onderzoek naar meervoudig ruimtegebruik voor zeewierteelt in combinatie met bestaande functies in de deltawateren.
  • Het creëren van gunstige vestigingsvoorwaarden voor binnendijkse zoute voedsel- en grondstoffenproductie en verwerking van eindproducten.

Concreet voor 2020 -2023 betekent dit dat we ons binnen het living lab voor dit thema richten op de volgende projecten en studies:

  • Verkennende studies van studenten van de HZ:
  • Praktijkproeven functiecombinaties hangcultuurmosselen en wierenteelt. Er lijken op basis van literatuur en gesprekken vooral mogelijkheden te zijn in combinatie van hangcultuurmosselen en zeewier (meervoudig ruimtegebruik). De HZ University of Applied Sciences gaat een vervolgonderzoek begeleiden. Start van het onderzoek is in het najaar 2020.
  • Verkenning fysieke broedplaats voor aquacultuur innovaties. Verschillende bedrijven hebben zich bij de provincie gemeld die een locatie zoeken voor aquacultuur op land. Bruinisse is als concentratielocatie voor aquacultuur in de Ruimtelijke Strategie Aquacultuur benoemd. Uitdaging is wel om onderscheidend te zijn. De locatie langs de zuidkust in de nabijheid bij Bruinisse zou een “broedplaats” voor nieuwe productiewijzen kunnen worden waarbij verschillende functies zoals een experimenteerruimte voor startende ondernemers en onderzoekers, kleinschalige productiefaciliteiten voor het opschalen van bewezen technieken, nieuwe product-marktcombinaties en een belevenis- en educatiefunctie worden gecombineerd inclusief aspecten van bewustwording. De uitdaging is goed in beeld te brengen welke behoefte er is bij ondernemers en onderzoekers en welke andere faciliteiten al worden aangeboden. Een Plan van Aanpak wordt opgesteld en voor de zomer van 2020 is duidelijk of er animo en draagvlak is bij de partners: Gemeente Schouwen-Duiveland, Provincie Zeeland, Delta Platform (Vlaams - NL samenwerking), HZ University of Applied Sciences. Is er voldoende financieel budget dat kan het onderzoek starten.
     
























Koninklijke belangstelling voor zeewierkweek
Tijdens het bezoek van Koning Willem Alexander en koningin Maxima (oktober 2018), mocht student Jasper van Kint zijn stageonderzoek naar potentiele locaties voor zeewier toelichten. Beiden toonden veel belangstelling voor de potenties van zeewierteelt.